Onen

Een onen kan het beste vergeleken worden met een Schotse clan. Vroeger leefden leden van een verschillende onen gescheiden van elkaar maar wel in elkaars nabijheid. Tegenwoordig leven zij onder elkaar. Elke onen behoudt echter wel zijn eigen ceremoniële hut.

Bij het onen-systeem worden mensen ingedeeld in groepen die gebaseerd zijn op dieren. Een onen moet echter niet vergeleken worden met de Noord-Amerikaanse totem, aangezien de Lacandones zichzelf niet beschouwen als nakomelingen van deze dieren, de mens is immers door de goden gecreëerd met behulp van klei. Ook kan een onen niet vergeleken worden met de nagual of way ziel van de Oude Maya’s, omdat de Lacandones niet daadwerkelijk in de dieren kunnen veranderen.

Het woord onen is mogelijk afkomstig van het woord ‘onel’, dat in het Yukatek Maya ‘bloedverwantschap’ betekent. Een onen functioneert als een soort familienaam en wordt in de mannelijke lijn doorgegeven (samen met de achternaam). Een onen wordt ook verbonden aan de achternaam. De enigste band tussen een onen en een voornaam vindt men bij de meisjesnamen van de noordelijke Lacandones, waar een meisje Nuk of Chan Nuk heet als ze lid is van de Ma’ax onen en Nuk of Koh als ze lid is van de K’ek’en onen.

Een echtgenoot wordt het liefst buiten de eigen onen gezocht. Alle hedendaagse Lacandones worden ingedeeld in vier verschillende onen. De Lacandones die tot een andere onen behoorden hebben zich gevestigd in de grote steden en dorpen of zijn inmiddels gestorven. De hedendaagse Lacandones behoren tot de volgende vier onen:

De Lacandones van het noorden:

• Ma’ax (‘spinaap’ met ceremoniële naam Kashyaho’)

• K’ek’en (‘wild zwijn’ ceremoniële naam Koho’)

De Lacandones van het zuiden:

• K’ek’en (‘wild zwijn’ ceremoniële naam Koho’)

• Yuk (‘hert’ met ceremoniële naam Keho’)

• K’ambul (‘sjakohoender’ ceremoniële naam Nawäto’)

Lacandones menen aan iemands vingernagels te herkennen van welke onen hij lid is. Leden van de hert en kalkoen onen staan bekend om hun agressiviteit en ook de leden van het wild zwijn onen zijn minder vriendelijk dan de leden van de spinaap onen (volgens Chan K’in die zelf lid was van de spinaap onen).

De onen is zeer belangrijk om vast te kunnen stellen of de goden een persoon goed gezind zijn wanneer deze ziek is. De goden hebben namelijk ook een onen en deze moet met de eigen onen overeenstemmen. De Lacandon goden zijn in drie verschillende onen ingedeeld.

Bij het uitzoeken van een huwelijkspartner is het belangrijk om vast te stellen of beide onen samengaan. Baby’s van een wild zwijn en jaguar onen (de laatste komen bij de Lacandones niet meer voor) schijnen namelijk grote hoofden te hebben en veroorzaken weinig problemen tijdens de geboorte.

Baby’s van de spinaap onen hebben de kleinste hoofden en worden makkelijk ter wereld gebracht door een moeder uit een wild zwijn of hert onen, maar een vrouw uit de spinaap onen zal alleen een makkelijke bevalling ondergaan als ze een baby uit de spinaap onen ter wereld brengt.

Ieder mens heeft een dierlijk onen, inclusief buitenlanders. Als iemand niet weet wat zijn onen is, dan is hij zijn oude tradities vergeten. De onen van een persoon kan op verschillende manieren achterhaald worden, waaronder droom interpretatie. Het is echter niet zo dat iemand een onen kan uitkiezen die hem aanspreekt. Een Amerikaanse missionaris met de naam Baer, vond dat zijn naam wel erg veel leek op ‘bear’ en verklaarde dat hij lid was van de Sa’hol (‘das’ Taxo’) onen. Door de noordelijke Lacandones werd dit als een soort grap ervaren en hij werd nooit meer serieus genomen.