Huisvesting

De leden van de Lacanhá subgroep leefden dicht bij elkaar en bezochten elkaar veel, maar over het algemeen leefden de Lacandones afgezonderd van andere families. De Lacandones van de Jatate subgroep leefden bijvoorbeeld jaren lang afgezonderd van elkaar. Een chronisch tekort aan vrouwen zorgde ervoor dat elke man vreesde dat hij zijn vrouw kwijt zou raken aan een andere man. De vrouwen bleven dan ook bij de woningen terwijl de mannen elkaar bezochten in het woud.

Voor een familie is mobiliteit altijd belangrijk geweest, verhuizingen vonden regelmatig plaats. De belangrijkste reden hiervoor was de aanleg van een nieuwe milpa.

Tegenwoordig hechten de Lacandones nog steeds veel waarde aan mobiliteit, hoewel meerdere families nu bij elkaar wonen in de reeds genoemde gemeenschappen. Het leven van de Lacandones draait om het huishouden. Een huishouden bestaat uit de man, zijn vrouwen, ongetrouwde kinderen, getrouwde dochters, schoonzonen en een grootouder indien een van de twee is overleden. Aan het hoofd van de familie staat de vader.

De ouders leven samen met hun kleine kinderen in een woning bestaande uit één ruimte. Jongens en vrijgezelle mannen slapen in een aparte hut, zoals ook hun oudere zussen dat doen. Het gemiddelde aantal kinderen binnen een gezin neemt in snel tempo af. Jonge gezinnen hebben gemiddeld 1,6 kinderen, terwijl hun ouders gemiddeld 3,8 kinderen hadden, en hun grootouders zelfs 9,6 kinderen.

In de directe omgeving van de woning bevinden zich nog twee andere hutten. In één van deze hutten bevindt zich de keuken, de andere hut wordt gebruikt voor de opslag van voedsel. Nabij de woning bevindt zich ook het toilet. Een met riet afgezet stukje grond waar men een gat in heeft gegraven.  

Soms heeft een huishouden een eigen caribal (privé land), maar soms wordt een caribal gedeeld door meerdere huishoudens. Families die zo’n caribal delen lijken nauw met elkaar verwant te zijn. Sommige caribals liggen ver uit elkaar, in enkele gevallen meer dan een dag lopen.

Een traditioneel Lacandon huis (nah) heeft een rieten puntdak van zo’n tien meter lang wat gemaakt is van palmbladeren (kun), door de ronde einden wordt de woning nog zo’n drie meter langer. Een huis van de zuidelijke Lacandones had vroeger geen muren, die van de noordelijke wel. De muren worden gemaakt van ruwe planken van balsa hout, waartussen zich vele kieren bevinden. De verschillende ingangen zijn de enigste openingen in de woning. De aarde dient als vloer en aan beide uiteinden van de woning bevindt zich een haardvuur, gemaakt uit de drie haardstenen die wij nog kennen van de Oude Maya’s. Nabij het haardvuur hangt een hangmat van majoua schors. Aan de balken van het dak zijn schalen van kalebas met touw opgehangen. Hier worden de zelfgemaakte sigaren in bewaard, de hach k’uuts (‘echte tabak’), de Lacandones roken bijna de hele dag door sigaren.

Een moderne Lacandon woning heeft een vloer van cement en een dak van golfplaten, daarbinnen bevinden zich twee of drie kamers met enkele hangmatten, een tafel met stoelen, een televisie en soms ook een videorecorder.

Ieder traditioneel huishouden heeft zijn eigen yatoch k’un (‘godenhuis’). Deze wordt gebouwd op een open plek in het woud, afgezonderd van de gemeenschap. Het is een rituele ontmoetingsplaats waar de religieuze voorwerpen worden bewaard. Ten oosten van zo’n yatoch k’un staat een uitgeholde kano (de balché chem) die speciaal wordt gebruikt voor het bereiden van de rituele balché.

Een yatoch k’un bestaat uit een dak van palmbladeren op palen. Het is van belang dat de ingang altijd in het oosten ligt, richting Yaxchilán. In de yatoch k’un ontmoeten de goden en de mensen elkaar, de goden zitten tussen de mensen terwijl ze de offers nuttigen en de gebeden aanhoren. Het is de plaats waar alledaagse voorwerpen heilig worden. Wierook transformeert in tortilla’s en tamales in vlees, rubberen poppen worden ritueel tot leven gewekt en geofferd aan de goden. Zelfs de menselijke stem wordt vervormd in de yatoch k’un en klinkt als een nasale melodische stem wanneer tegen de goden gesproken wordt.