Droominterpretatie

De onen speelt een zeer belangrijke rol bij de interpretatie van dromen. Lacandones hechten veel waarde aan hetgeen zij gedroomd hebben. In de ochtend begroeten ze elkaar dan ook niet door gedag te zeggen maar door te vragen wat de ander gedroomd heeft. Voordat men naar bed gaat zegt men tegen elkaar: “Ki’ wenen tech. Ki’i ba’wilik” (“Slaap wel. Let op wat je ziet [in je dromen]”).

Een droom of een nachtmerrie (yawat pixan, ‘kreet van de ziel’) bevat een belangrijke boodschap. Het is een leugen, maar het vertelt ook de toekomst. Een belangrijk gegeven is echter dat de toekomst niet vast staat. Door een droom wordt duidelijk wat kan gebeuren, niet dat het ook daadwerkelijk zal gebeuren. Met de juiste handelingen kan de toekomst beïnvloed worden. Als na de droominterpretatie bijvoorbeeld blijkt dat men een ontmoeting met een agressieve slang te wachten staat, kan ervoor gekozen worden om veel lawaai te maken tijdens een tocht door het regenwoud, de slang krijgt hierdoor voldoende tijd om te vluchten. 

Het is de kunst om een droom op de juiste manier te interpreteren. Hoewel er geen regels zijn om vast te stellen hoe een bepaald element uit een droom geïnterpreteerd dient te worden,  zijn er wel drie elementen die op een droom van toepassing kunnen zijn:  

1. ba’ik u tus (een soort leugen). Hierbij worden personen, voorwerpen of hoeveelheden in de droom omgekeerd. Ook worden personen verwisseld door hun onen. Een droom waarin een overstroming plaats vindt, voorspelt een extreme droogte, wanneer gedroomd wordt over een tekort aan maïs, betekent dat juist dat er een overvloed aan maïs zal zijn. Deze elementen van een droom kunnen altijd op twee manieren uitgelegd worden. Als iemand droomt over een ontmoeting met een zeer agressief persoon, kan dat betekenen dat die persoon juist heel vriendelijk is, maar ook dat de dierlijke onen van die persoon zeer agressief is. Dromen over een klein dier voorspelt de komst van een kind of van een juist heel groot exemplaar van het gedroomde dier. In dit soort dromen kan vrijwel alles omgekeerd worden: snel-langzaam, groot-klein, veel-weinig, kwaad-vriendelijk, etc.    

2. u k’in (zijn voorspelling). Dit houdt in dat er gedroomd wordt in metaforen. Er zijn verschillende soorten metaforen, te weten:

• Mythologische en kosmologische metaforen. Een droom over de hemel voorspelt niets, terwijl een droom over de onderwereld alleen voorspelt dat je op je weg een dier in zijn hol zal tegenkomen. Een droom over een god in zijn menselijke gedaante symboliseert alleen zijn dierlijke onen, alle goden uit de hemel symboliseren de aap, alle aardse goden een wild zwijn. De vuurgod Ah K’ak’ voorspelt een ontmoeting met een hert. Een droom over de god Kisin, heerser van de dood en de aardbevingen, symboliseert alleen een wild zwijn, maar als alleen over een aardbeving wordt gedroomd is dat een zeer gevaarlijk voorteken. Als iemand droomt over een hemelse god die zijn hand uitstrekt naar de zon kan dat betekenen dat hij een aap tegenkomt die fruit opraapt, maar als hij droomt over een zonsverduistering voorspelt dit de dood van een man, volgens de mythen zal er namelijk eerst een zonsverduistering plaatsvinden voordat de wereld tot een einde komt, deze droom geeft aan dat de dood (en dus het einde) van één persoon nabij is.

• Overeenkomstige metaforen. Dit is een van de duidelijkste soorten. Een touw symboliseert een slang, een gerafeld touw symboliseert een slang met zijn bek open, achiotte verf staat voor bloed, naalden voor doornen en een jaguar voorspelt de komst van mensen, met name buitenlanders.

• Associërende metaforen. Dit element van een droom geeft aan dat het voorwerp waar over gedroomd wordt, geassocieerd kan worden met iets dat op zijn beurt ook weer geassocieerd kan worden met hetgeen dat staat te gebeuren. Een erotische droom betekent bijvoorbeeld dat men een goede jacht zal hebben of vlees zal eten. Een droom over een ster of een ara wordt geassocieerd met de dood, omdat beiden een symbool zijn van de kaarsen die bij een begrafenis worden aangestoken. Termieten worden geassocieerd met een jaguar, die op zijn beurt weer wordt geassocieerd met de komst van buitenlanders. De ocelot (panterkat) wordt geassocieerd met de planeet Venus, die weer wordt geassocieerd met de god Ah K’ak’, die weer wordt geassocieerd met vuur en ziekten. Op deze manier kan eindeloos geassocieerd worden.

3. hach u pixan (de echte ziel). In dit soort dromen wordt de persoon en zijn omgeving weergegeven zoals het in werkelijkheid is. Het is de constante in een droom en kan niet uitgelegd worden als het omgekeerde of als metafoor. Een belangrijke constante is bijvoorbeeld de plaatsaanduiding. Als gedroomd wordt over een specifieke locatie, plaatst dat de gebeurtenis die komen gaat. Dieren en voorwerpen kunnen echter ook een constante zijn in een droom. Als in een droom een plaats en een dier voorkomt, dan is ten minste één van deze elementen het omgekeerde of een metafoor. Tijdens zo’n droom kan er een directe communicatie ontstaan tussen twee personen ook wanneer één van deze personen reeds is overleden.