Apicultuur

Verschillende angelloze honingbijen (yus) worden met regelmaat gedeeltelijk gedomesticeerd door de Lacandones. Het is echter ze nog niet gelukt om deze gedomesticeerde bijen bij de huishoudens te houden. De oorzaak hiervan wordt toegeschreven aan de aanwezigheid van een zwarte bij (k’ekam) die de honingbijen doodt of verdrijft.

Om een kolonie bij het huishouden te beginnen worden er gaten in een peervormige kalebas gemaakt die net groot genoeg zijn voor de bijen. Vervolgens wordt er een groter gat gemaakt van circa 9 cm. breed, waardoor een deel van de in het woud gevonden bijenkorf in de kalebas geplaatst kan worden. Het gat wordt weer gedicht door het verwijderde stuk kalebas terug te plaatsen en vast te plakken met honingraat of met het sap van de sapodilla boom. De kalebas wordt daarna opgehangen onder de overhangende dakrand.

Zodra de boom die men pukte’ noemt uitgebloeid is (rond april), is het tijd om de honing te oogsten. De kalebas wordt geopend en alles wordt verwijderd, met uitzondering van de jonge bijen. De honing wordt uit de honingraat in een vergiet geknepen, waarna de honing direct in de drank kan worden opgevangen die genuttigd gaat worden. Wanneer de honingraat geen honing meer bevat wordt deze in de rivier gewassen en in de zon te drogen gelegd zodat hier in een later stadium kaarsen van gemaakt kunnen worden.

Tegenwoordig wordt honing niet langer verdeeld in verschillende soorten. Vroeger werd dat echter wel gedaan. Honing die gebruikt werd voor de rituele balché drank, was alleen afkomstig van de k’oh bij. Het is erg waarschijnlijk dat k’oh in deze context ‘schaarste’ of ‘kostbaar’ betekent. De honing van deze bij mocht alleen voor dit doeleinde gebruikt worden. Wanneer de juiste honing niet voorhanden was werd suikerriet gebruikt. De honing van de bij die de Lacandones mahan kab noemen werd gebruikt voor balché dat niet tijdens rituelen genuttigd werd. Kab betekent ‘bij, bijenkorf en/of honing’ terwijl mahan ‘uitlenen’ betekent. Deze bij stond ook wel bekend als de ni’ ma’ax (apen neus).